آغاز امامت حضرت مهدی(عج)؛ بی‌نظیرترین دوره در تاریخ تشیع

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی عبادی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا از خراسان‌رضوی، به بررسی تفاوت آغاز امامت حضرت مهدی(عج) با دوران امامت سایر ائمه(ع)، شرایط سیاسی و اجتماعی دوران امام حسن عسکری(ع)، علت آغاز امامت حضرت مهدی(عج) در سنین کودکی، فلسفه غیبت صغری، نقش نواب اربعه، وظایف شیعیان در دوران غیبت و مفهوم انتظار واقعی پرداخت و بر ضرورت تبدیل فرهنگ انتظار از یک باور صرفاً اعتقادی به یک سبک زندگی پویا و مسئولانه تأکید کرد.

وی در ابتدای سخنان خود درباره تفاوت آغاز امامت حضرت صاحب‌الزمان(عج) با دوران امامت سایر ائمه(ع) اظهار کرد: امامت حضرت صاحب‌الزمان(عج) دوره‌ای بی‌نظیر در تاریخ تشیع است و تفاوت بسیار خاصی با دوران سایر ائمه دارد و آن، همراهی آغاز امامت با مسئله غیبت است.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: مهم‌ترین تفاوت همین است که آغاز امامت حضرت مهدی(عج) با غیبت ایشان شروع می‌شود. در دوران امامت ائمه دیگر چنین شرایطی وجود نداشت و دسترسی آزاد و مستقیم به امام وجود داشت، هرچند در دوران امامت امام جواد(ع) و امام هادی(ع)، به‌تدریج این مسئله، یعنی کاهش دسترسی به امام، اتفاق افتاد تا در نهایت در دوران امام زمان(عج)، این مسئله برای مردم قابل قبول‌تر، عادی‌تر و قابل پذیرش‌تر باشد.

این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه غیبت حضرت مهدی(عج) به معنای نبودن ایشان نیست، بیان کرد: با وجود غیبت امام زمان(عج)، ایشان امامی حی و حاضر هستند که حیات مستمر دارند و حضور دارند. این غیبت، غیبتی است که از چشم ما اتفاق افتاده است، نه اینکه امام حضور در جامعه و بر روی زمین نداشته باشد.

عبادی یکی دیگر از ویژگی‌های مهم امامت حضرت مهدی(عج) را گستردگی و فراگیری آن دانست و افزود: امامت ایشان اختصاص به زمان، افراد یا دایره جغرافیایی خاصی ندارد، بلکه امامتی است که برای همه اعصار، همه افراد و دوران‌های مختلف تاریخی است و حضور دارد.

این پژوهشگر دینی با اشاره به استمرار حضور حضرت مهدی(عج) در طول تاریخ اظهار کرد: امام زمان(عج) از قرن سوم هجری و از سال‌های ۲۵۵ و ۲۶۰ تاکنون حضور دارند و در طول سال‌های مختلف، برکات بسیاری در سایه وجود امام برای مسلمانان و به‌خصوص شیعیان جاری بوده است.

جایگاه حجت الهی در عالم

وی با اشاره به جایگاه حجت الهی در عالم گفت: در روایات فرموده‌اند که حجت الهی اگر بر روی زمین نباشد، زمین اهل خود را می‌بلعد، اما به‌خاطر وجود مبارک امام زمان(عج)، چنین اتفاقی نمی‌افتد.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد همچنین با اشاره به دیدگاه برخی از عالمان اهل حق و صاحبان نفس بیان کرد: به تعبیر بعضی از علما، بسیاری از برکات برای ما ایجاد می‌شود و خیلی از بلاها از ما دفع می‌شود که ما منشأ آنها را نمی‌دانیم و حتی گاهی اصلاً اطلاعی نداریم که چه بلایی از ما دفع شده است، اما همه این برکات و دفع بلاها به خاطر وجود مقدس امام زمان(عج) است.

عبادی در ادامه درباره شرایطی که باعث شد امامت حضرت صاحب‌الزمان(عج) در سنین کودکی آغاز شود، به شهادت امام حسن عسکری(ع) اشاره کرد و گفت: امام حسن عسکری(ع) در سال ۲۶۰ هجری به دست خلیفه عباسی به شهادت رسیدند و حضرت امام زمان(عج) در آن زمان پنج سال داشتند.

این استاد دانشگاه نخستین عامل آغاز امامت حضرت مهدی(عج) در این سن را اراده و مشیت الهی دانست و افزود: خواست و تقدیر الهی بر این بوده است که امامت حضرت در این سن آغاز شود، اما نکته اساسی دیگری که باید به آن توجه کرد، شرایط سیاسی و خفقان حاکم در آن دوران است.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: حکومت عباسی به‌شدت در پی شناسایی و از بین بردن امام بعدی بود، چراکه درباره آن امام گفته شده بود که او امامی است که ظلم و فساد را از روی زمین از بین می‌برد و حکومت تشکیل می‌دهد و حکومت عدل جهانی را برپا می‌کند.

عبادی با اشاره به تعارض این مسئله با منافع حکومت عباسی، اظهار کرد: عباسیان نیز داعیه حکومت داشتند و بنابراین، خودشان و حکومتشان را در خطر می‌دیدند. به همین دلیل، با غیبت و پنهان ماندن امام، تدبیر الهی برای حفظ جان ایشان اتفاق افتاد.

این پژوهشگر دینی یکی دیگر از زمینه‌های فراهم شدن این شرایط را اقدامات امام حسن عسکری(ع) دانست و بیان کرد: امام حسن عسکری(ع) در طول دوران امامت خود با آگاهی‌بخشی به شیعیان، معرفی امام و تقویت سازمان وکالت و سرشاخه‌های آن، زمینه‌های لازم را برای شرایط آینده فراهم کردند.

وی ادامه داد: سازمان وکالت که در دوران ائمه شکل گرفته و سامان پیدا کرده بود، یکی از کارکردهای اساسی‌اش ایجاد ارتباط‌های تشکیلاتی و شبکه‌ای میان شیعیان و امام بود. این ارتباط‌ها در مدل‌های جدیدتری نسبت به مدل قدیمی که صرفاً بر رویارویی مستقیم استوار بود، شکل گرفت.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: این اقدامات، یعنی آگاهی‌بخشی، معرفی امام، تقویت سازمان وکالت و اقدامات دیگری که امام حسن عسکری(ع) انجام دادند، زمینه را برای پذیرش امامت فرزند خردسال ایشان در شرایط غیبت فراهم کرد.

عبادی درباره دوران غیبت صغری و اهداف آن گفت: غیبت صغری از همان ابتدای امامت حضرت مهدی(عج) آغاز شد و از سال ۲۶۰ تا سال ۳۲۹ هجری ادامه داشت. این دوره، یک دوره انتقالی و مقدماتی بود.

این استاد دانشگاه یکی از مهم‌ترین اهداف این دوره را آماده‌سازی تدریجی شیعیان برای ورود به غیبت کبری و طولانی‌تر دانست و افزود: یکی از اهداف این دوره این بود که شیعیان به‌تدریج برای ورود به دوران غیبت کبری آماده شوند و از سوی دیگر، ارتباط با امام و سازماندهی شیعیان حفظ شود که این مسئله از طریق نواب اربعه انجام شد.

وی ادامه داد: نواب اربعه خودشان مقدمه‌ای شدند برای اینکه مسئله‌ای با عنوان ولایت فقیه و مراجعه به نائب عام و ولی فقیه نیز در جامعه آماده شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد درباره نقش نواب اربعه نیز اظهار کرد: نواب اربعه چهار نماینده خاص امام زمان(عج) بودند که عبارت بودند از عثمان بن سعید عمری، محمد بن عثمان عمری، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری.

این پژوهشگر دینی افزود: این چهار نفر پل ارتباطی بین امام و جامعه شیعه بودند. آنها وظایفی مانند ارسال نامه‌ها، دریافت و انتقال وجوهات شرعی، ابلاغ پاسخ‌ها و دستورات امام به مردم و همچنین انتقال پرسش‌های مردم به امام را برعهده داشتند.

عبادی بیان کرد: نواب اربعه گاهی اوقات در رفع شبهه‌ها و تردیدها نیز نقش داشتند و با توجه به وجاهت و علمیتی که از قبل داشتند، می‌توانستند به این وظایف بپردازند و ارتباط جامعه شیعه با امام را در دوران غیبت صغری حفظ کنند.

وی در ادامه درباره اقدامات امام حسن عسکری(ع) برای فراهم کردن زمینه پذیرش حضرت مهدی(عج) گفت: یکی از زمینه‌هایی که امام حسن عسکری(ع) ایجاد کردند، همان تقویت سازمان وکالت بود. علاوه بر این، ایشان برخی از خواص، از جمله عثمان بن سعید و محمد بن عثمان و دیگر خواصی را که تربیت کرده بودند، برای ارتباط میان مردم و امام آماده کردند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: امام همچنین شاگردانی را تربیت کردند که وظایفی مانند تفسیر، اجتهاد در فقه و بیان تفسیر قرآن را برعهده داشتند تا جامعه بتواند بعضی از امور خود را در دورانی که دسترسی کمتری به امام دارد، متکفل شود و امور جامعه دچار اختلال نشود.

نقش شیعیان در دوران غیبت

عبادی درباره نقش شیعیان در دوران غیبت و مسیری که برای حفظ ارتباط با امام زمان(عج) و انجام وظایف خود باید دنبال کنند، اظهار کرد: در اصل غیبت که دسترسی مستقیم به امام میسر نیست، شیعیان می‌توانند با پیروی از نائبان عام و فقهای جامع‌الشرایط، به قرآن و سیره معصومین(ع) و احادیث تمسک کنند.

وی افزود: توجه به مسئله دعا و ارتباط با امام نیز اهمیت دارد. یکی از این راه‌ها دعا برای تعجیل فرج و تلاش عملی برای فرج و ظهور است.

این پژوهشگر دینی همچنین توجه به اشراف و نظارت امام را از دیگر نکات مهم دانست و گفت: باید باور داشته باشیم که امام بر اعمال ما ناظر و آگاه است. همین باور می‌تواند انگیزه محکمی برای این باشد که افراد به وظایف دینی خود پایبند باشند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد بیان کرد: اگر افراد این نکات را در نظر بگیرند، می‌توانند در زمان غیبت وظایف خود را بهتر و دقیق‌تر انجام دهند.

عبادی در ادامه درباره مهم‌ترین وظیفه منتظران در عصر غیبت و تفاوت انتظار واقعی با انتظار منفعلانه گفت: مهم‌ترین وظیفه، انتظار فرج است و در روایات نیز آمده است که افضل اعمال، انتظار فرج است، اما این انتظار به معنای انفعال و دست روی دست گذاشتن نیست.

وی اظهار کرد: انتظار واقعی، انتظار همراه با تلاش، حرکت، پویایی و آمادگی همه‌جانبه است. منتظر باید کمر همت خود را از همه جهت ببندد تا برای یاری امام آماده باشد و مقدمات ظهور را فراهم کند.

این استاد دانشگاه ادامه داد: باید تلاش کنیم جامعه‌ای را که از امام دور است، به جامعه‌ای تبدیل کنیم که آمادگی پذیرش امام را داشته باشد. این آمادگی فقط از نظر اعتقادی نیست، بلکه از نظر فرهنگی و تمدنی نیز باید زمینه‌های لازم ایجاد شود و همه اینها نیاز به‌کار و تلاش دارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: تلاش در عرصه دین، مجاهدت‌های دینی و جهاد تبیین از جمله مسائلی است که اهمیت دارد و باید در این زمینه فعالیت کرد.

عبادی با تأکید بر ضرورت تبدیل فرهنگ انتظار به سبک زندگی اظهار کرد: فرهنگ انتظار را می‌توان از یک موضوع صرفاً اعتقادی به یک سبک زندگی جامع و مسئولیت‌پذیر تبدیل کرد.

وی ادامه داد: مسئولیت‌پذیری یعنی مجموعه رفتارهایی که برآمده از نگرش‌ها و باورهای منتظرانه باشد. در زندگی عادی خودمان اگر نگرش‌ها و باورهای منتظرانه را در نظر داشته باشیم، قاعدتاً هم تفکر و هم عملمان شکل دیگری خواهد داشت.

این پژوهشگر دینی ادامه داد: انتظار باید به مثابه تمامیت اسلام ناب محسوب شود و فرهنگ انتظار باید یک فرهنگ همگانی باشد. منظور از فرهنگ انتظار همان حرکت، پویایی و مجموعه رفتارهایی است که برآمده از نگرش‌ها و باورهای منتظرانه است.

وی با تشریح ویژگی‌های جامعه منتظر گفت: در جامعه‌ای که منتظر امام هستند، همه با یکدیگر صادقانه تلاش و رفتار می‌کنند. تعاملات اجتماعی بر مبنای اخوت ایمانی و دینی شکل می‌گیرد و حتی تعاملات سیاسی و اقتصادی نیز بر همین مبنا قرار می‌گیرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد برای توضیح این موضوع به روایتی درباره یاران امام زمان(عج) اشاره کرد و افزود: در روایت داریم که یاران امام زمان(عج) کسانی هستند که دست در جیب یکدیگر می‌کنند و چیزی برمی‌دارند و آن فرد دیگر، اگر متوجه شود، نه‌تنها ناراحت نمی‌شود، بلکه خوشحال هم می‌شود.

عبادی ادامه داد: این مسئله به این معناست که افراد آن جامعه آن‌قدر با یکدیگر برادر می‌شوند و آن‌قدر به هم نزدیک هستند که چنین رفتاری دیگر رفتار ناپسندی محسوب نمی‌شود، چه رسد به اینکه آن را دزدی حساب کنیم.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: جامعه‌ای که فرهنگ آن در همه جهات منتظرانه باشد، قابلیت این را خواهد داشت که وقتی امام تشریف بیاورند و ظهور اتفاق بیفتد، ان‌شاءالله امام را در تشکیل حکومت دینی جهانی همراهی کند و در از بین بردن همه نظام‌های طاغوتی که در آن زمان وجود دارند، نقش داشته باشد.

وی یکی دیگر از وظایف مهم جامعه منتظر را ایجاد الگو برای نسل‌های آینده دانست و گفت: ما باید الگوهایی را برای نسل‌های آینده ایجاد کنیم. نسل نوجوان و جوان باید مسئله انتظار و عمق معنای انتظار را، به‌خصوص در آن جایی‌که منتج به عمل می‌شود، ببیند و لمس کند.

مهدی عبادی بیان کرد: نباید فقط باورهای انتظارمآبانه را به نسل جوان آموزش بدهیم یا از او بخواهیم آنها را حفظ کند. دانستن به‌تنهایی کفایت نمی‌کند. نسل جوان باید سبک زندگی منتظرانه را لمس کند و در آن فضا و اتمسفر زندگی کند و همان‌طور پرورش پیدا کند تا بتواند نسل بعد از خودش را نیز تربیت کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: لازمه این کار، تلاش و فعالیت زیاد در این عرصه است و باید تلاش کنیم یک نسل مهدوی خوب تربیت کنیم.

این استاد دانشگاه در ادامه درباره مهم‌ترین نکته‌ای که باید به نسل جوان منتقل شود، گفت: مهم‌ترین نکته این است که باید بدانیم امام، به تعبیر امام رضا(ع) در یک روایت، نسبت به مردم مانند پدری مهربان، برادری مأنوس و دوستی همراه است.

وی ادامه داد: نسل جوان باید امام را همه‌جوره در کنار خودش ببیند، بداند و فرض کند و با این تصور و باور عمل کند. اگر این اتفاق بیفتد، که البته نیاز دارد سبک زندگی منتظرانه را لمس کند، این نسل تبدیل به نسل مهدوی خواهد شد.

عبادی اظهار کرد: چنین نسلی، نسلی خواهد بود که می‌تواند به‌طور واقعی و حقیقی سرباز امام زمان(عج) باشد و ظهور نیز با کمک این نسل و با ساختن مقدمات ظهور اتفاق بیفتد.

عبادی در پایان سخنان خود با ابراز امیدواری برای تحقق ظهور حضرت ولی عصر(عج)، بر ضرورت تلاش مستمر برای ساختن جامعه‌ای آماده پذیرش حکومت جهانی عدالت تأکید کرد.